بيدار شويم و متوجه گرديم ، حداقل وسيله داشته باشيم كه آن تبليغات گمراه كننده را خنثى كنيم و اجازه ندهيم كه ديگران در اين مملكت اسلامى تبليغاتى به نفع اديان منسوخه و باطلهء خود بكنند و نشرياتى منتشر سازند ، اما ما مسلمان‌ها نشريه به اندازهء كافى نداشته باشيم ، مبلغين به اندازهء لزوم نداشته باشيم ، تأسيسات منظم و محكم نداشته باشيم ، كتابخانه و چاپخانه نداشته باشيم ؟ « 1 » مستشرقان و مبشران در ايران شايد بتوان گزاويه را با نوشتن كتاب آيينهء حق نما در اثبات حقانيت دين مسيح ، از شمار اولين مبشران در ايران دانست . گبرائيل افرنجى فرد ديگرى از اين گروه است . نويسندگان مسلمان هم به مقابله با آنها پرداختند . احمد علوى دهلوى ، ظهير الدين تفرشى با نوشتن كتاب نصرة الحق و على قلى جديد الاسلام ، تنى چند از اين افراد هستند . مناظره‌هاى متعددى نيز بين علما و اين افراد صورت گرفته كه از متن آنها مكتوبى در دست نيست . « 2 » هانرى مارتين نامدارترين و فعال‌ترين مبشر صاحب تأثير در ايران بود . او كشيشى كوشا و پرجوش و تلاش بود كه به محض قدم نهادن به ايران ، در شيراز با افراد گوناگون ايرانى ، از روحانى و غير روحانى ، به جدل پرداخت . بحث‌هاى او همچون تمام مبشران و مستشرقان دربارهء نبى معظم اسلام صلّى اللّه عليه و آله و افكار و معجزات حضرتش بود . « 3 » واكنش انديشمندان مسلمان در برابر سخنان او ، با چاپ كتاب ، سال‌ها بعد و حتى تا يك سده ادامه داشت . « 4 » با وجود اين نمونه‌ها ، فعاليت‌هاى گروه‌هاى مبلغ مسيحى در ايران بيش‌تر متوجه تغيير مسلك آسورىها و ارمنىها در چارچوب مسيحيت بود و اين فعاليت را سودمندتر از جذب پيروان جديد از ميان مسلمانان تشخيص دادند . « 5 » تأثير گسترده‌اى را كه مقابله با مبشران و مستشرقان در دنياى عرب ، در تحول

--> ( 1 ) . دارالتبليغ اسلامى ، سيماى اسلام ، فروردين 1348 ، ص شانزدهم و هفدهم . ( 2 ) . عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ، ص 481 - 493 . ( 3 ) . همان ، ص 509 و 522 ؛ حامد الگار ، دين و دولت در ايران ، ص 144 - 148 . ( 4 ) . عبد الهادى حائرى ، نخستين رويارويىهاى انديشه‌گران ايران با دو رويهء تمدن بورژوازى غرب ص 543 . ( 5 ) . حامد الگار ، سلسلهء پهلوى و نيروهاى مذهبى به روايت تاريخ كمبريج ، ص 216 .